Dünyanın en büyük askeri paktı olan NATO, onlarca yıldır biriken ve birbiri ardına tetiklenen yapısal krizlerle mücadele ediyor. Bu istikrarsızlığın ilk boyutunu, Atlantik’in iki yakası arasında her geçen gün zayıflayan güven ilişkisi oluşturuyor. İttifakın en büyük mali ve askeri destekçisi konumundaki Amerika Birleşik Devletleri ile Avrupa kanadının güvenlik vizyonları ve askeri öncelikleri giderek birbirinden uzaklaşıyor. İkinci boyutta ise bizzat Avrupa ülkelerinin kendi aralarında derin görüş ayrılıkları yaşadığı görülüyor. Özellikle Ukrayna’da patlak veren savaşın ardından Rusya’ya karşı takınılacak tavır konusundaki fikir ayrılıkları, bu bölünmeyi çok daha belirgin hale getirdi.
Tüm bu karmaşık denkleme, NATO’nun güçlü bir askeri aktör olan Türkiye ile kurduğu çelişkili ve gerilimli bağ da ekleniyor. Türkiye, savaşa hazırlık düzeyi ve savunma kapasitesi bakımından ABD’den sonra ittifakın en kritik sacayağını temsil ediyor. Buna karşın, son yirmi yıllık süreçte bu ilişki gerçek bir ortaklıktan ziyade adeta bir rekabet ve gerilim alanına dönüştü. Önde gelen Avrupa devletleri, bir yandan Türkiye’nin stratejik ortaklığına ihtiyaç duyarken diğer yandan Ankara’nın Avrupa Birliği üyelik sürecini engelledi, Türk vatandaşlarına vize serbestisi tanımadı ve Türkiye’nin iç işlerine müdahale etmeye çalıştı. Hatta Ankara’nın güvenliğini doğrudan tehdit eden silahlı terör yapılanmalarına destek verilmesi, bu güvensizliği körükleyen en büyük etkenlerden biri oldu.
Avrupa’nın Güvenlik Çıkmazı ve Trump Döneminin Etkileri
Ukrayna’daki savaş, Avrupa için uzak bir tehdit olmaktan çıkıp kıtanın hemen sınırına dayanarak yeni ve acil bir gerçeklik yarattı. Son dönemde yaşanan gelişmeler, Avrupa topraklarının küresel kaostan tamamen izole olduğu yanılsamasını yerle bir etti. İkinci Dünya Savaşı’nın kıtadaki son büyük çatışma olduğuna inanan Avrupalı liderler, uzun yıllar boyunca savunma harcamalarını ve askeri hazırlıklarını ihmal etmişti.
Donald Trump’ın yeniden Beyaz Saray’a dönmesi ise bu kırılgan tabloyu daha da karmaşık hale getirdi. Trump, zengin Avrupa devletlerinin NATO bütçesine yeterli katkıyı sunmadığını ve belirlenen %2’lik savunma harcaması hedefine ulaşamadığını belirterek, ABD’nin Avrupa güvenliğini tek başına sırtlama zorunluluğu olmadığını açıkça dile getirdi. Bu baskı neticesinde Almanya gibi ülkeler askeri harcamalarını hızla artırarak stratejik bir makas değişimine gitti. Ancak Berlin’in bu militarist hamleleri, Avrupa genelinde 20. yüzyılın başlarındaki Alman yayılmacılığını hatırlatarak gizli bir huzursuzluğa yol açtı.
Fransa liderliğindeki bazı ülkeler ise ortak kader bilincine dayalı kolektif bir Avrupa savunma mimarisi inşa etmeye çalışıyor. Yine de tehdit algılarındaki farklılıklar bu projelerin önüne büyük setler çekiyor. Kimi ülkeler Rusya’yı doğrudan bir düşman olarak kodlarken, kimileri ise Moskova’nın tamamen dışlanamayacak bir ortak olduğunu savunuyor. Bu durum, benzer düşünen ülkelerden oluşan daha küçük ve homojen savunma bloklarının kurulması fikrini doğursa da, Washington’ın mutlak liderliği olmadan Avrupa siyasi kültürü içinde yeni bir kurucu lider bulmak son derece zor görünüyor.
“Evliliği Sürdürmek, Boşanmaya Hazırlanmak”
Geçmiş sayılarının birinde The Economist dergisi, NATO’nun içine düştüğü bu açmazı “Evlilik Üzerine Çalışmak, Boşanmaya Hazırlanmak” manşetiyle oldukça net bir biçimde özetlemişti. Bu ifade günümüz gerçekliğini tam olarak yansıtıyor. Güçsüz taraf konumundaki Avrupa ülkeleri, bir yandan ABD’den devasa boyutlarda silah tedariki yaparak Atlantik ötesi bağları canlı tutmaya çalışıyor; diğer yandan ise olası bir “boşanma” senaryosuna karşı bağımsız güvenlik alternatifleri üretmenin yollarını arıyor.
Birçok Avrupalı analist, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte’yi krizin boyutlarını hafife almak ve acil durum planlarını tartışmaktan kaçınmakla eleştiriyor. Rutte’nin sergilediği iyimser tutum; Washington’dan gelen ve 5. Madde’nin geleceğini sorgulayan sinyalleri, Avrupa’daki Amerikan askerlerinin geri çekilme ihtimalini, silah sevkiyatlarındaki gecikmeleri ve Grönland’ın ilhakı gibi tartışmalı çıkışları görmezden geliyor. Genel Sekreter’in bu pozisyonunun arkasında, özellikle İran ile yaşanan gerilimde Avrupa’nın desteğine ihtiyaç duyan mevcut ABD yönetimini kışkırtmama arzusu yatıyor olabilir.
Ankara Zirvesi ve Türkiye’nin Diplomatik Rolü
Tüm bu küresel ve bölgesel sınamaların ortasında gözler, önümüzdeki ay kritik bir NATO zirvesine ev sahipliği yapacak olan Ankara’ya çevrilmiş durumda. Pek çok uluslararası aktör, Türkiye’nin köklü diplomasi geleneği ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ABD Başkanı Trump ile olan güçlü ikili ilişkileri sayesinde ittifakın dağılmasını önleyecek merkezi bir rol oynayabileceğini umuyor.
NATO’nun kurumsal varlığının korunması, Türkiye için de net bir stratejik öneme sahip. Bu ittifak, AB üyelik süreci tıkanmış olan Ankara’ya küresel siyaset arenasında vazgeçilmez bir uluslararası statü ve nüfuz alanı sağlıyor. Ankara’da gerçekleştirilecek bu zirve, ittifakın geleceği açısından tarihi bir dönüm noktası olacak. Zirveden, başta Ukrayna ve İran cephelerindeki savaşlar olmak üzere kritik küresel dosyalarda ortak ve kararlı bir duruşun çıkması gerekiyor. Bu başarının anahtarı ise Türkiye’nin üstleneceği esnek ve yetenekli diplomasi yürütme becerisinde saklı duruyor.
